जाहिरातबाजी

असे म्हणतात की जाहिरातीवाचून उत्पादन विकणे म्हणजे एखाद्या मुलीला अंधारात डोळे मारणे.

अर्थातच ह्याच तत्वावर अर्ध्याहून अधिक जग चालत असेल, मुलीला डोळे मारणे ह्या नाही...तर जाहिरातबाजीच्या.

लहानपणापासूनच दूरदर्शन, आकाशवाणीवर (दोन्ही ढोबळ मानाने तंत्रज्ञान आणि संच म्हणा, त्यावर वेगवेगळ्या वाहिन्या नव्हत्या तेव्हा) कार्यक्रम पाहताना, ऐकताना मधे मधे जाहिरातींची सवय होती. त्यात एक संरचना होती. ठराविक वेळानंतरच जाहिराती असणार. म्हणजे कशा, तर कार्यक्रम सुरू व्हायच्या आधी आणि नंतर, किंवा थोडक्यात दोन कार्यक्रमांच्या मध्ये. शनिवार - रविवारी चित्रपट पाहताना एक मध्यांतर असायचे ते बातम्यांचे. तेव्हा पुन्हा त्या दोन प्रसारणांच्या मध्ये जाहिरात.

नंतर आले वारे चित्रपट चलचित्रफीतींचे (व्हिडिओ कॅसेट हो). त्या भाड्याने मिळायच्या, पण त्यातही चित्रपटाच्या सुरूवातीला, चित्रपटाच्या मध्येच जाहिराती सुरू झाल्या. भाड्याने कॅसेट घ्यायला गेलो की काही वेळा दुकानदार सांगायचा, ओरिजिनल प्रिंट आहे म्हणून. म्हणजेच चित्र/आवाजाचा दर्जा उत्तम आणि दुसरे म्हणजे त्यात जाहिराती नसणार.

त्यानंतर आले केबल टीव्ही. पण त्याकरीता उपग्रह वाहिन्या कारणीभूत होत्या. नुसते चित्रपट पाहण्याकरीता किंवा दाखवण्याकरीता कोणी एवढ्या वायरचे जाळे गुंतविले नसते. मग भाड्याने कॅसेट आणण्यापेक्षा केबलवर नवीन चित्रपट, किंवा जे लागतील ते पाहणे. ह्या सर्वांमध्ये जाहिरातींनी डोके वर काढायला सुरूवात केली होती.  त्यात कॅसेटमधील जाहिराती तर असायच्याच, पण मग स्थानिक दुकाने किंवा तत्सम जाहिराती येऊ लागल्या. जाहिरातींनी नंतर चालत्या कार्यक्रमाच्या पडद्यावर आक्रमण सुरू केले. खालची २० ते ३०% पट्टी जाहिरातींनी भरलेली, वरचीही थोडीशी पट्टी. त्यात प्रेक्षकांनी आपला चित्रपट शोधून पहायचा.
त्याच काळात, 'खुदा गवाह' चित्रपट सुरू होता केबलवर. इतर चित्रपटांत निदान एखादा प्रसंग किंवा दोन्-चार वाक्ये म्हटली पात्रांनी की जाहिरात दाखवायचे. पण ह्यांनी तर कहरच केला. एक वाक्य  तर सोडाच, मारामारीच्या दृष्यात एक मुक्का मारला की दाखव जाहिरात, एक लात मारली की दाखव जाहिरात.

उपग्रह वाहिन्यांनी कार्यक्रमात 'ब्रेक' सुरू केला. "मिलते है ब्रेक के बाद". असे म्हणणे आधी खेळ, स्पर्धा व तत्सम कार्यक्रमात आले. मग मालिका आणि चित्रपटांमध्येही. नंतर आपल्यालाही अंदाज यायला लागला की कार्यक्रमात आता केव्हा जाहिरात दाखवणार.

आता व्यावसायिकदृष्ट्या वाहिन्यांना आपला खर्च काढायचा म्हणजे जाहिरातीतून पैसा घेणार हे आलेच. पे चॅनल ची संकल्पना अशी ऐकली होती की त्यात ग्राहकांकडून पैसे घेतले असल्याने मग त्यात वाहिनीवर जाहिराती नसणार. पण एकंदरीत ती संकल्पनाचा मोडीत काढली गेली किंवा वाहिन्यांनी त्याला हरताळ फासला. इथे प्रेक्षकांकडून तर पैसे घेतातच पण वर जाहिरातींचा भडीमार.  तो भडीमार आता इतका झाला आहे की जाहिरातींचा कंटाळा येतो ते तर सोडाच, पण आजकाल जाहिरातींच्या मध्ये कार्यक्रम दाखवतात असे दिसायला लागले आहे. १५ मिनिट कार्यक्रम आणि १० मिनिटे जाहिरात. त्यात  त्यांचा प्राईम टाईम म्हणजे विचारायलाच नको. ते प्रमाण ५ मिनिट कार्यक्रम आणि १० मिनिटे जाहिरात असेही जाते. मग त्यांनी लोकांना आपल्या कार्यक्रम पाहण्याकरीता (खासकरून चित्रपट) वन ब्रेक मूव्ही, नो ब्रेक मूव्ही, ठराविक मिनिटांच्या जाहिराती म्हणजेच ब्रेक सुरू झाला की तेव्हाच सांगणार १ मिनिटांत परत. २ मिनिटांत परत. बरे, जाहिरात दाखवण्याकरीता चित्रपटातले प्रसंग कापतील पण जाहिराती कमी नाही करणार.

तसे म्हटले तर टेलिशॉपिंग अर्थात दूरदर्शनवर उत्पादन पाहून त्याची खरेदी फोनवरून करणे ह्याकरीताही आता नवीन वाहिन्या निघाल्यात, परंतु त्या जाहिराती इतर वाहिन्यांवरही दाखवल्या जातातच. ती ही एवढ्या प्रमाणात की B4U, Zee च्या काही चित्रपट वाहिन्या ह्यांवर तर ५ मिनिटे चित्रपट दाखवून एकच जाहिरात प्रत्येक ब्रेक मध्ये. जणू काही ती जाहिरात सतत पहायचा कंटाळा नको म्हणून मध्ये चित्रपट आहे.

तुम्ही म्हणाल मी एवढे पाल्हाळ का लावले आहे? तर TRAI ने काढलेला नवीन नियम. दूरदर्शन वाहिनीवर एका तासात १२ मिनिटांच्यावर जाहिराती दाखवण्यास निर्बंध घातले आहे. १० मिनिटे जाहिराती आणि २ मिनिटे कार्यक्रमांची जाहिरात. चांगला नियम अर्थात आपण प्रेक्षकांकरीता. खरे तर TRAI ने ह्या नियमाबद्दल २००७ मध्येच जाहीर केले होते. पण ते अंमलात आणायला एवढा वेळ का लागला ते कळत नाही. माझ्या आठवणीप्रमाणे जानेवारी २००७ मध्ये ह्याबद्दल ऐकले होते. त्यानंतर आता ऑक्टोबर २०१३ पर्यंत म्हणजे जवळपास पावणे सात वर्षांनी त्याचा वापर होईल असे दिसते. तरीही वाहिन्यांनी डिसेंबर २०१३ पर्यंतचा वेळ मागितला आहे. तेव्हा तरी ह्याचे पालन होते की नाही ते पाहू.

अजूनही एक गोष्ट तुम्ही अनुभवली असेलच. कार्यक्रम सुरू असताना मध्येच जाहिरात आली की तिचा आवाज खूप मोठा असतो. अचानक आवाज वाढल्याने कानांना त्रास होईल असा. आधी वाटायचे कार्यक्रमाचा आवाज कमी असतो आणि जाहिरातींचा मोठा म्हणून असे असेल. पण प्रत्येक कार्यक्रमात असे कसे असेल? ते मुद्दामच तसे ठेवतात असे कुठेतरी ऐकले/वाचले होते. पण ह्यामागचे नेमके कारण कळले नाही.
पण एक दिसले. अमेरिका आणि कॅनडामध्ये ह्याविरोधातही त्यांना नियम बनवावे लागले. 'जाहिरातींचा आवाज हा कार्यक्रमांच्या आवाजाएवढाच किंवा त्यापेक्षा कमी असावा'. हा नियम आपल्याकडेही लवकरात लवकर यावा अशी अपेक्षा. शक्यतोवर आता आलेल्या ह्या नवीन नियमावलीतच.

पुढे वाचा..

केबीसी मध्ये तोच तोच पणा वाटेल का?

हम पांच, मूवर्स अँड शेकर्स, ऑफिस ऑफिस, कौन बनेगा करोडपती, तारक मेहता का उल्टा चष्मा, सजन रे झूठ मत बोलो...इतरही काही.

दूरदर्शन वाहिन्यांवर दाखवल्या जाणार्‍या काही मालिका. काही बंद झाल्यात, काही अजून सुरू आहेत, काही पुन्हा सुरू होत आहेत. ह्या मालिका आवडल्याने मी नेहमी पहायचो, पाहतो.  सुरूवातीला प्रत्येक भाग आवर्जून पाहिला आहे. पण नंतर त्यात तोचतोचपणा येत गेला मग ते पाहणे बंद होत गेले.

हम पांचः वेगळे विनोद, सादरीकरणामुळे मजा वाटायची. नंतर त्यांचे तेच तेच प्रताप पाहून कंटाळा यायला लागला.
मूवर्स अँड शेकर्सः शेखर सुमनचा हा कार्यक्रम ३१ डिसें १९९७ ला नववर्षाच्या स्वागताकरीता जे कार्यक्रम होतात त्यातच दाखवणार होते. पण लोकांना ते आवडल्याने दर आठवड्याला मग दररोज दाखविणे सुरू झाले. पण शेखर सुमनचे विनोदांची पातळी घसरत गेली आणि माझे पाहणे कमी होत गेले.

ऑफिस ऑफिस: ह्यातही सुरूवातीला नवीन प्रकार, त्यांचे सादरीकरण, विनोद आणि त्यांचे काम. ह्या सर्व गोष्टींमुळे पाहत होतो. नंतर वेळ मिळणे कमी होत गेले व तोचतोचपणा वाटत राहिला.

कौन बनेगा करोडपती: सामान्य ज्ञानाचे प्रश्न, खेळ जिंकण्याची इच्छा आणि अर्थातच अमिताभ बच्चन ह्यांमुळे पाहत होतो. हर्षवर्धन नवाथे जिंकायच्या थोडे आधीपर्यंत नेहमी पाहत राहिलो. मध्ये जाहिरात दाखवली की खेळातला पहिला करोडपती दाखवणार आहेत. ते पाहिले आणि मग कमी होत गेले. दुसरा भाग सुरूवातीला पाहिला, नंतर नाही. तिसरा भाग तर दूरदर्शन संच नव्हता म्हणून पाहणे जमले नाही. मित्राच्या घरी जेव्हा जेव्हा पाहिले तेव्हा कोणी ना कोणी सेलेब्रिटीच दाखवत होते. मग इच्छा नाही झाली.

सध्या तारक मेहता का उलटा चष्मा नेहमी पाहतो. निदान गेली दीड वर्ष. झकास कार्यक्रम. पण काही ह्या वर्षाच्या सुरूवातीपासून नुसते वेगवेगळे इव्हेंट्स दाखवत असल्याने तेवढे भाग आवर्जून पाहिले नाहीत. आता तरी चांगले वाटतेय. नंतर कळेलच.
तसेच सजन रे झूठ मत बोलो. सुरूवातीला वाटले होते की खोटं बोलणे दाखविणे किती दिवस दाखवतील. पण त्यांनी जे एक एक प्रसंग दाखवलेत त्यातून ते कसे बाहेर निघतात (खोटे बोलून) ते पाहून मजा वाटते. आणि कलाकारांचे काम छानच वाटते.

आज पुन्हा कौन बनेगा करोडपती? सुरू झाले. वेगळी वाहिनी पण सादरीकरणात काही खास फरक पडलेला दिसला नाही. चांगलेच वाटले. खेळांच्या नियमांत थोडा बदल केलाय. अर्थात प्रश्नमंजुषेच्या कार्यक्रमात केवढा फरक पडू शकेल आणि जर बदल केला असता तर तो आपल्याला आवडला असता का? कारण पुन्हा जुन्याशी तुलना सुरू होणार. तसेच त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे फक्त ९ आठवडेच हा कार्यक्रम सुरू राहणार आहे.
पाहू लोकांना किती आवडतो आणि मलाही.

पुढे वाचा..